• یکشنبه 6 خرداد 1397
  • الأحَد 12 رمضان 1439
  • 2018 May 27
یکشنبه 19 فروردین 1397
کد مطلب : 11164
+
-

پادگان‌های تهران از آغاز شکل‌گیری تا امروز

همسایگی با قشون همایونی

همسایگی با قشون همایونی

معصومه اصغری | خبرنگار

تا سال 1318 استفاده از واژه «پادگان» در فرهنگ لغت فارسی متداول نبود. در زمان فتحعلی‌شاه که نخستین جایگاه قشون نظمی به خود گرفت به این اماکن نظامی، محل استقرار قشون گفته می‌شد. اما این‌طور که پیداست این واژه دارای تیر و طایفه‌ای دنباله‌دار در زبان فارسی است و پیشینه استفاده از اجزای آن به دوره ساسانیان برمی‌گردد. «پاد» در فارسی به معنای حراست و محافظت و واژه «پادگان» از مصوبات فرهنگستان زبان ایران در سال 1318 است. اما پیشینه نخستین پادگان‌های تهران به دوره فتحعلی شاه قاجار برمی‌گردد.

«حمید ناصری» پژوهشگر تاریخ تهران در این‌باره می‌گوید: «در زمان قاجار ارتش واحدی وجود نداشت. نیروها هم نظم و ساماندهی ویژه‌ای نداشتند. به این نیروهای نظامی قشون می‌گفتند و از محل اسکان آنها نیز با عنوان محل استقرار قشون یاد می‌شد. در دوره قاجار ساختمان عظیم قورخانه در خیابان جلیل‌آباد که خیام فعلی است مکانی برای ساخت ادوات جنگی و مهمات بود. محل قورخانه در زمان ناصرالدین شاه در کنار ارگ شاهی و قسمت شمالی دارالخلافه قرار داشت. البته در این زمان اسلحه زیادی در این محل ساخته نمی‌شد و بعد از دوره مشروطیت بود که قورخانه فعالیت‌های بیشتری را به خود دید.»

 ناصری می‌گوید که ارتباط تنگاتنگی بین ساختمان قورخانه و میدان مشق از آغاز ساخت وجود داشته است: «میدان مشق در زمان فتحعلی‌شاه ساخته شد تا جایی برای مشق رزم قشون و تمرین‌های نظامی در دل شهر وجود داشته باشد. در واقع میدان مشق نخستین پادگان تهران به حساب می‌آید. البته این میدان بعدها به دلیل عمومی کردن باغ ملی و ساخت پارک‌شهر و ایجاد ساختمان‌های اداری مانند وزارت خارجه، دادگستری و موزه ملی کاربری خود را ازدست داد ولی هنوز هم نام آن بر حد فاصل خیابان‌های امام خمینی(ره) و سی تیر باقی مانده است و این محدوده با این نام خوانده می‌شود.

خیابان باب همایون نیز از همان ابتدا محل آمد و شد نظامیان بود. این محدوده حلقه اتصالی به نام میدان توپخانه داشت که اکنون از آن به‌عنوان میدان امام خمینی(ره) یاد می‌شود. این میدان نیز در دوره قاجار و در 2طبقه ساخته شد و توپچی‌ها برای حفاظت از شهر در آن مستقر بودند.» پژوهشگر تهران می‌گوید که گود زنبورک‌خان نیز محلی برای زنبورک‌چی‌هایی بود که از سلاح زنبورک استفاده می‌کردند: «این اسلحه تا اواسط دوره قاجار کاربری داشت و بعد از آن با آمدن سلاح‌های جدید کاربردش را از دست داد اما این محله همچنان با نام گود زنبورک‌خانه شناخته می‌شود.» با روی کارآمدن رضاخان به‌عنوان پادشاهی برآمده از قشون نظامی پادگان‌های شهری، نظم و ساماندهی ویژه‌ای به خود می‌گیرند و چهره شهر به نوعی نظامی می‌شود.

ناصری در این‌باره می‌گوید: «در زمان رضاخان نظامیان تهران سر و سامان گرفتند. تعداد پادگان‌های شهری به وضوح افزایش یافت و آنهایی که به نوعی متروکه شده بودند دوباره با قوت به کاربری اصلی خود بازگشتند. در این زمان در خیابان فرح‌آباد و دوشان‌تپه چندین پادگان فعال شدند که هنوز هم بقایای آنها در محله‌های منطقه 13 و خیابان پیروزی وجود دارد. پادگان چکش نیز که از قدیمی‌ترین اماکن نظامی تهران به حساب می‌آید در این محدوده واقع شده است. در منطقه 7 محله‌ای به نام نظام‌آباد داریم که از دیرباز محل اسکان نظامیان بود. در واقع این نظامی‌ها در محله‌های منتهی به پادگان‌ها زندگی می‌کردند و به همین دلیل نام این محله را نظام‌آباد گذاشتند.

این محله امروز حد فاصل خیابان دماوند و چهارراه سبلان قرار گرفته است. در آن زمان این پادگان‌ها خارج از محدوده شهری قرار داشتند اما به مرور زمان و با افزایش جمعیت و سیل مهاجرت از روستاها و شهرستان‌ها به پایتخت، این پادگان‌های قدیمی اکنون در وسط بافت مسکونی قرار دارند و ساخت‌وساز در مجاورت آنها با محدودیت‌هایی روبه‌رو است.»




 دارالفنون؛ مدرسه‌ای برای نظام 

تصور خیلی از ما این است که میرزا تقی خان امیرکبیر مدرسه دارالفنون را برای یادگیری علوم مدرن آن دوره پایه‌گذاری کرد و به همین دلیل مدرس‌هایی از خارج کشور به این مدرسه فراخوانده شدند. جالب است بدانید که این مدرسه نخستین جایی بوده که در آن فنون نظامی به شکلی آکادمیک به نظامیان آموزش داده می‌شد. موقعیت این مدرسه دقیقاً در ضلع شمالی دارالخلافه و نزدیک میدان‌های توپخانه و مشق و خیابان باب همایون قرار داشت و به همین دلیل مدرسان نظام بخشی از این مدرسه را تبدیل به پایگاهی برای آموزش کار با اسلحه، آرایش نظامی در جنگ‌های رو در رو  و نحوه ورود به جنگ‌های نامنظم کرده بودند.

بیشتر مدرسان این فنون در نزدیکی همین مدرسه اسکان داده شده بودند. چون تعداد ساعات درس نظام بیش از دیگر فنون به طول می‌انجامید و لازم بود که دانش‌آموزان مدرسه نظام زمان بیشتری را در مکان صرف کنند. این نظامیان معمولاً برای مشق جنگ به میدان مشق که در نزدیکی خیابان سی تیر فعلی واقع بود اعزام می‌شدند و به این‌ترتیب برای قبولی در این مدرسه باید هم نمره تئوری و کلاسی می‌گرفتند و هم در میدان مشق خودی نشان می‌دادند و به نمره قابل قبول عملی می‌رسیدند تا درجه‌ای دریافت و در این مسیر پیشرفت کنند. 

این خبر را به اشتراک بگذارید